Kanun Nedir? Nasıl Yapılır ve Yönetmelikten Farkı

Kanun nedir sorusu, hukuk düzenindeki temel yazılı kurallardan birinin ne anlama geldiğini açıklamaya yöneliktir. Türkiye’de kanunlar, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yasama yetkisi kapsamında kabul edilen hukuk kurallarıdır. Anayasa’nın 87. maddesi TBMM’nin görev ve yetkileri arasında kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmayı sayar; ayrıca kanunların Anayasa’ya aykırı olamayacağı Anayasa’nın 11. maddesindeki üstünlük ilkesiyle güvence altındadır.
Anayasa Mahkemesi

Kanun nedir ve ne işe yarar?

Kanun, toplum hayatındaki belirli alanları düzenleyen ve yetkili kamu makamlarınca uygulanabilen yazılı hukuk kurallarından biridir. Vergi, eğitim, çalışma hayatı, ceza hukuku, ticaret, sosyal güvenlik ve kamu hizmetleri gibi pek çok alan kanunlarla düzenlenebilir. Kanun yalnızca yasak veya ceza koyan bir metin değildir; kişilere hak tanıyabilir, yükümlülük getirebilir, kamu kurumlarının görevlerini belirleyebilir veya belirli işlemlerin hangi şartlarda yapılacağını düzenleyebilir.

Kanun, hukuk düzeninin tamamı anlamına gelmez. Hukuk; Anayasa, kanunlar, çeşitli düzenleyici işlemler ve diğer hukuk kaynaklarının birlikte oluşturduğu daha geniş bir sistemi ifade eder. Bu ayrımın genel çerçevesi için NEBU’daki Hukuk
Nedir? içeriğine bakılabilir.

Kanunu kim yapar?

Türkiye’de kanun koyma, değiştirme ve kaldırma yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir. Güncel Anayasa’nın 88. maddesine göre olağan kanun tekliflerini milletvekilleri verir. Tekliflerin TBMM’de hangi usulle görüşüleceği ise Meclis İçtüzüğüyle düzenlenir. Bütçe kanunu bu genel kuraldan farklı özel bir usule sahiptir; Anayasa’nın 161. maddesine göre merkezi yönetim bütçe kanunu teklifini Cumhurbaşkanı TBMM’ye sunar.
Anayasa Mahkemesi

Bu nedenle günlük dilde kullanılan “Cumhurbaşkanı kanun çıkardı” veya “bakanlık kanun çıkardı” gibi ifadeler teknik açıdan yanıltıcı olabilir. Bakanlıklar kanun yapmaz; belirli şartlarla yönetmelik gibi düzenleyici işlemler çıkarabilir. Kanunun kabul edildiği yasama organı TBMM’dir.

Bu konuyla bağlantılı olarak 19 Eylül Gaziler Günü Nedir? Neden Kutlanır? içeriğine de göz atabilirsiniz.

Kanun nasıl çıkar?

Olağan bir kanun süreci, bir veya daha fazla milletvekilinin kanun teklifini TBMM Başkanlığına sunmasıyla başlayabilir. Teklif ilgili komisyonlarda incelenebilir ve ardından Genel Kurul gündemine gelebilir. TBMM İçtüzüğü’nün 81. maddesine göre Genel Kurulda teklifin tümü görüşülür, maddelerine geçilmesi oylanır, maddeler görüşülür ve sonunda teklifin tümü oylanır. Teklifin tümünün kabul edilmesiyle Meclis aşaması tamamlanır.

TBMM tarafından kabul edilen kanun Cumhurbaşkanına gönderilir. Anayasa’nın 89. maddesine göre Cumhurbaşkanı kanunu on beş gün içinde yayımlar veya yayımlanmasını kısmen ya da tamamen uygun bulmadığı kanunu gerekçesiyle birlikte yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye geri gönderebilir. TBMM geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı kanunu yayımlar. Bütçe kanunları geri gönderme hükmünün dışında tutulmuştur.
Anayasa Mahkemesi

Kanun ne zaman yürürlüğe girer?

Bir kanunun kabul edilmesi ile uygulanmaya başlaması her zaman aynı anlama gelmez. Kanunun yürürlük maddesinde belirli bir tarih yazabilir veya bazı hükümler için farklı yürürlük tarihleri öngörülebilir. Bu nedenle “kanun çıktı” haberini görmek, o kanunun bütün hükümlerinin aynı anda uygulanmaya başladığı sonucunu tek başına doğurmaz. Belirli bir kanunun bugün yürürlükte olup olmadığını anlamak için güncel mevzuat metnine ve yürürlük maddesine bakmak gerekir.

TBMM’nin Kanun ve Karar Bilgi Sistemi, kabul edilen kanunların metinleri, gerekçeleri, komisyon raporları ve Genel Kurul görüşmeleri gibi belgelere erişim sağlar. Yürürlükteki güncel metinler için ise Mevzuat Bilgi Sistemi kullanılabilir.

Kanun ile Anayasa arasındaki fark nedir?

Anayasa
, devletin temel yapısını, yetki dağılımını ve temel hakların ana çerçevesini belirleyen en üst temel hukuk metnidir. Kanunlar ise Anayasa’nın çizdiği sınırlar içinde daha ayrıntılı alanları düzenler. Bu nedenle kanun ile Anayasa aynı düzeyde değildir; kanunlar Anayasa’ya aykırı olamaz.

Örneğin Anayasa temel bir hakkın genel güvencesini düzenleyebilirken, bu hakkın kullanımıyla ilgili ayrıntılar kanunlarla belirlenebilir. Ancak kanun koyucu da Anayasa’daki sınırlar ve güvencelerle bağlıdır.

Kanun ile yönetmelik arasındaki fark nedir?

Kanun ve yönetmelik arasındaki en belirgin fark, onları çıkaran makam ve hukuk düzenindeki konumlarıdır. Kanun TBMM tarafından kabul edilir. Yönetmelik ise Anayasa’da belirtilen idari makamların kendi görev alanlarında kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak amacıyla çıkarabildiği düzenleyici işlemdir.

Yönetmelik kanunu değiştiremez ve kanuna aykırı bir düzenleme yapamaz. Bir kanun genel çerçeveyi belirlerken yönetmelik uygulamadaki teknik ayrıntıları düzenleyebilir. Bu ayrımın ayrıntıları için NEBU’daki Yönetmelik
Nedir? içeriğine bakılabilir.

Kanun ile kanun teklifi aynı şey mi?

Hayır. Kanun teklifi henüz yasalaşmamış bir metindir. Bir teklif TBMM’ye sunulduğunda otomatik olarak yürürlükteki hukuk kuralına dönüşmez. Komisyon ve Genel Kurul süreçlerinden geçmesi, kabul edilmesi ve Anayasa’daki yayımlanma sürecinin tamamlanması gerekir. Bu nedenle haberlerde “kanun teklifi verildi” ifadesi ile “kanun kabul edildi” ifadesi birbirinden farklı aşamaları anlatır.

Kısaca kanun ne demek?

Kısaca kanun, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yasama yetkisi kapsamında kabul ettiği yazılı hukuk kurallarından biridir. Olağan kanun tekliflerini milletvekilleri verir; teklifler Mecliste görüşülür ve kabul edilen kanunlar Cumhurbaşkanının yayımlama veya Anayasa’daki şartlarla yeniden görüşülmek üzere geri gönderme sürecinden geçer. Kanunlar Anayasa’ya aykırı olamaz; yönetmelikler ise kanunlardan farklı olarak idari düzenleyici işlemlerdir ve üst hukuk kurallarına uygun olmak zorundadır.