Tutulma Nedir? Coğrafyada Güneş ve Ay Tutulması

Tutulma nedir? Tutulma, Güneş, Dünya ve Ay’ın belirli doğrultularda hizalanması sonucunda bir gök cisminin ışığının tamamen veya kısmen engellenmesiyle oluşan gökyüzü olayıdır. Coğrafya ve temel astronomi konularında tutulmalar çoğunlukla Güneş tutulması ve Ay tutulması olarak ele alınır. Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasına girerek gölgesini Dünya üzerine düşürür. Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer.

Tutulma nedir ve coğrafyada neden incelenir?

Tutulmalar doğrudan astronomik olaylardır ancak Dünya, Ay ve Güneş’in uzaydaki konumlarıyla ilgili oldukları için coğrafya eğitiminde de ele alınır. Dünya’nın hareketleri, Ay’ın Dünya çevresindeki dolanımı, gölge oluşumu ve bir tutulmanın yeryüzünün hangi bölgelerinden görülebileceği coğrafi konumla yakından ilişkilidir.

Tutulmanın gerçekleşebilmesi için yalnızca üç gök cisminin varlığı yeterli değildir. Güneş, Dünya ve Ay’ın uygun bir doğrultuda hizalanması gerekir. NASA’ya göre Ay’ın Dünya çevresindeki yörüngesi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Bu eğim, tutulmaların neden her ay gerçekleşmediğinin temel nedenidir.

Güneş tutulması nasıl oluşur?

Güneş tutulması, Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girmesiyle meydana gelir. Ay, Güneş’ten gelen ışığın bir bölümünü veya tamamını engeller ve gölgesi Dünya’nın belirli bölgelerine düşer. Güneş tutulmaları yalnızca yeniay evresinde gerçekleşebilir.

Ay’ın oluşturduğu gölgenin en karanlık bölümüne umbra, daha açık dış bölümüne ise penumbra adı verilir. Umbra içinde bulunan bir gözlemci uygun geometrik koşullarda tam Güneş tutulması görebilir. Penumbra bölgesindeki gözlemciler ise Güneş’in yalnızca bir bölümünün örtüldüğü parçalı tutulmayı izler.

Ay gökyüzünde Güneş’i tamamen örtecek kadar büyük görünmediğinde halkalı Güneş tutulması oluşabilir. Bu durumda Ay’ın çevresinde parlak bir Güneş halkası görünür. Tam, parçalı, halkalı ve daha seyrek görülen hibrit tutulma, Güneş tutulmasının başlıca türleridir.

Ay tutulması nasıl oluşur?

Ay tutulması, Dünya’nın Güneş ile Ay arasına girmesi ve Dünya’nın gölgesinin Ay’ın üzerine düşmesiyle oluşur. Bu olay yalnızca dolunay evresinde gerçekleşebilir. Ay, Dünya’nın koyu gölge bölgesine tamamen girdiğinde tam Ay tutulması; yalnızca bir bölümü girdiğinde parçalı Ay tutulması görülür. Ay yalnızca yarı gölge bölgesinden geçerse yarı gölgeli tutulma meydana gelir.

Tam Ay tutulması sırasında Ay her zaman tamamen siyah görünmez. Dünya atmosferinden geçen Güneş ışığının kısa dalga boylu mavi bölümü daha fazla saçılırken kırmızı ve turuncu ışığın bir kısmı atmosfere nüfuz ederek Ay’a ulaşabilir. NASA, bu nedenle tam Ay tutulması sırasında Ay’ın kırmızımsı veya turuncu görünebildiğini açıklıyor.

Güneş tutulması ile Ay tutulması arasındaki fark nedir?

İki olay arasındaki temel fark gök cisimlerinin dizilişidir. Güneş tutulmasında sıralama genel olarak Güneş – Ay – Dünya biçimindedir. Ay tutulmasında ise Güneş – Dünya – Ay dizilişi oluşur.

Bir diğer önemli fark görülme alanıdır. Tam Güneş tutulması yalnızca Ay’ın dar gölge yolunun geçtiği bölgelerden izlenebilir. Ay tutulması ise olay sırasında Ay’ın ufkun üzerinde bulunduğu Dünya’nın gece tarafındaki çok daha geniş bir alandan görülebilir. Bu nedenle belirli bir noktadan tam Güneş tutulmasına tanık olmak, Ay tutulmasına göre daha seyrek bir deneyimdir.

Neden her ay tutulma olmaz?

Ay, Dünya çevresinde yaklaşık her ay bir tur attığı hâlde her yeniayda Güneş tutulması ve her dolunayda Ay tutulması gerçekleşmez. Bunun nedeni Ay’ın yörüngesinin Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğik olmasıdır.

Çoğu yeniay ve dolunay sırasında Ay, gerekli hizalanmanın biraz üstünden veya altından geçer. Tutulma ancak Ay, yörüngesinin Dünya’nın yörünge düzlemiyle kesiştiği düğüm noktalarına yeterince yakınken yeniay veya dolunay evresine geldiğinde oluşabilir. Bu uygun dönemlere tutulma mevsimleri denir.

Tam ve parçalı tutulma ne demektir?

Tam tutulma, gözlemlenen gök cisminin ilgili gölge geometrisi nedeniyle bütünüyle örtülmesi veya karanlık bölgeye girmesi anlamına gelir. Parçalı tutulmada ise gök cisminin yalnızca bir bölümü etkilenir.

Güneş tutulmasında bir kişinin tam mı yoksa parçalı mı tutulma göreceği Dünya üzerindeki konumuna bağlı olabilir. Aynı tutulma sırasında dar bir coğrafi şeritte tam tutulma görülürken daha geniş çevre bölgelerde parçalı tutulma izlenebilir. Bu durum tutulmanın coğrafi dağılımını önemli hâle getirir.

Güneş tutulmasına çıplak gözle bakılır mı?

Güneş tutulmasının parçalı evrelerinde veya halkalı Güneş tutulması sırasında Güneş’e çıplak gözle doğrudan bakmak güvenli değildir. Normal güneş gözlükleri de yeterli koruma sağlamaz. NASA, doğrudan gözlem için ISO 12312-2 standardına uygun özel Güneş gözlem gözlüğü veya uygun el tipi Güneş filtresi kullanılmasını öneriyor.

Kamera, dürbün veya teleskopla Güneş’e bakılacaksa filtre gözün önüne değil, optik cihazın Güneş’e bakan ön kısmına uygun şekilde yerleştirilmelidir. Tam Güneş tutulmasında yalnızca Güneş’in parlak yüzünün bütünüyle kapandığı kısa tamlık evresi farklıdır. Ay tutulması ise Güneş’e doğrudan bakmayı gerektirmediği için çıplak gözle güvenle izlenebilir.

Kısaca tutulma ne demektir?

Kısaca tutulma; Güneş, Dünya ve Ay’ın uygun biçimde hizalanması sonucu ışığın ve gölgenin oluşturduğu gökyüzü olayıdır. Güneş tutulmasında Ay’ın gölgesi Dünya’ya düşerken, Ay tutulmasında Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer. Ay yörüngesinin yaklaşık 5 derecelik eğimi nedeniyle tutulmalar her yeniay ve dolunayda gerçekleşmez. Tutulmanın türü ve nereden görülebileceği ise gök cisimlerinin tam konumuna ve oluşan gölge bölgelerine bağlıdır.