Psikolojide Ceza Nedir? Pozitif ve Negatif Ceza

Psikolojide ceza nedir? Davranış biliminde ceza, bir davranışın ardından ortaya çıkan ve o davranışın gelecekte tekrar edilme olasılığını azaltan sonuç olarak tanımlanır. Buradaki kullanım günlük dildeki “suçun karşılığını verme” anlamından farklıdır. Bir sonucun ceza sayılması için kişinin onu kötü, sert veya adaletsiz bulması gerekmez; önemli olan davranışın daha sonra gerçekten azalmasıdır. Edimsel koşullanma yaklaşımında ceza, davranışın sonuçları yoluyla öğrenilmesini açıklayan temel kavramlardan biridir.

Psikolojide ceza nedir?

Edimsel koşullanma modelinde davranıştan sonra meydana gelen sonuçlar, aynı davranışın gelecekte görülme olasılığını değiştirebilir. Sonuç davranışı artırıyorsa pekiştirme, azaltıyorsa ceza söz konusudur.

Bu ayrım niyete göre değil, sonuçta davranışın nasıl değiştiğine göre yapılır. Örneğin bir yetişkin uyguladığı yaptırımın davranışı azaltacağını düşünebilir. Fakat aynı davranış daha sonra aynı sıklıkta devam ediyorsa bu sonuç teknik anlamda etkili bir ceza işlevi görmemiştir. Davranış biliminde kavramlar, sonuçların davranış üzerindeki işlevine göre tanımlanır.
OpenStax

Pozitif ceza nedir?

Pozitif ceza, bir davranıştan sonra ortama bir uyaran eklenmesi ve bunun sonucunda davranışın azalmasıdır. Buradaki “pozitif” kelimesi “iyi” anlamına gelmez; yalnızca bir şeyin eklendiğini ifade eder.

Örneğin bir öğrenci ders sırasında sürekli konuştuğunda öğretmenin uyarıda bulunması ve bu uyarıdan sonra ders sırasında konuşmanın azalması pozitif ceza örneği olabilir. Burada davranıştan sonra bir sonuç eklenmiştir ve hedef davranışın sıklığı azalmıştır.

Ancak aynı uyarı öğrencinin dikkat çekmesini sağlıyor ve konuşma davranışını artırıyorsa, ortaya çıkan sonuç ceza değil başka bir davranışsal işlev görüyor olabilir. Bu nedenle yalnız dışarıdan nasıl göründüğüne bakarak bir uygulamanın ceza olduğu söylenemez.

Negatif ceza nedir?

Negatif ceza, davranıştan sonra kişinin erişebildiği hoş veya değerli bir uyaranın kaldırılması ve bunun sonucunda davranışın azalmasıdır. “Negatif” burada kötü anlamına değil, bir şeyin çıkarılmasına işaret eder.
OpenStax

Örneğin belirlenmiş bir kurala uyulmadığında oyun süresinin geçici olarak azaltılması ve bunun ardından ilgili davranışın daha seyrek görülmesi negatif ceza olarak değerlendirilebilir. Benzer biçimde belirli koşullarda tercih edilen bir etkinliğe erişimin kısa süreli kaldırılması da aynı davranışsal mekanizmaya girebilir.

Pozitif ve negatif ceza arasındaki fark nedir?

İki ceza türünde de amaçlanan davranışsal sonuç aynıdır: davranışın gelecekte daha az görülmesi. Fark, davranıştan sonra çevrede ne olduğudur.

Pozitif cezada bir uyaran eklenir. Negatif cezada ise var olan bir uyaran veya erişim kaldırılır. Dolayısıyla psikolojide “pozitif ceza daha iyi, negatif ceza daha kötü” şeklinde bir ayrım yoktur. Pozitif ve negatif terimleri matematikteki ekleme ve çıkarma mantığına benzer biçimde kullanılır.

Ceza ile pekiştirme arasındaki fark nedir?

Ceza ve pekiştirme arasındaki en önemli fark davranışın gelecekteki sıklığı üzerindeki etkidir. Pekiştirme davranışı artırır, ceza davranışı azaltır.

Pozitif pekiştirmede davranışın ardından hoş bir sonuç eklenerek davranış artırılır. Negatif pekiştirmede ise rahatsız edici bir durum ortadan kalktığında davranışın tekrar edilme olasılığı artar.

Örneğin otomobilde emniyet kemeri takıldığında rahatsız edici uyarı sesinin kesilmesi, negatif pekiştirmenin klasik örneklerinden biridir. Sesin ortadan kalkması kemer takma davranışının gelecekte daha hızlı yapılmasını teşvik edebilir. Negatif pekiştirme, adındaki “negatif” nedeniyle sıkça cezayla karıştırılır; ancak davranışı azaltmak yerine artırdığı için ceza değildir.
OpenStax

Ceza davranışı tamamen ortadan kaldırır mı?

Hayır. Bir davranışın belirli koşullarda azalması, onun her ortamda ve kalıcı olarak ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Davranış farklı bir ortamda tekrar ortaya çıkabilir veya kişi cezanın uygulanmadığı zamanlarda aynı davranışı sürdürebilir.

Ceza ayrıca hangi davranışın yapılmaması gerektiğini gösterebilirken, yerine hangi davranışın yapılması gerektiğini tek başına öğretmeyebilir. Bu nedenle davranış değişikliğinde istenen alternatif davranışların öğretilmesi ve uygun davranışların pekiştirilmesi önemli bir yaklaşımdır. Öğrenme psikolojisi kaynaklarında yeni davranışların öğretilmesinde pekiştirmenin temel araçlardan biri olduğu vurgulanır.
OpenStax

Ceza ile sönme aynı şey mi?

Hayır. Sönme, daha önce bir davranışı sürdüren pekiştirmenin artık verilmemesiyle davranışın zaman içinde azalmasıdır. Ceza ise davranışın ardından belirli bir sonuç meydana gelmesi veya değerli bir uyaranın kaldırılması nedeniyle davranışın azalmasıdır.

Bu ayrım özellikle davranış analizi açısından önemlidir. Bir davranışın neden azaldığını anlayabilmek için davranıştan önce ve sonra neler olduğuna bakmak gerekir.

Fiziksel ceza psikolojide nasıl değerlendirilir?

Psikolojide “ceza” terimi fiziksel cezayla eş anlamlı değildir. Pozitif veya negatif ceza çok farklı sonuç biçimlerini kapsayabilir. Fiziksel ceza ise bunlardan yalnızca belirli bir uygulama grubudur.

Çocuklarla ilgili araştırma ve profesyonel rehberlerde sert veya fiziksel cezaların olumsuz davranışsal ve duygusal sonuçlarla ilişkili olabileceği belirtilir. Bu nedenle çocuklarda davranış öğretiminde açık beklentiler, tutarlılık, uygun davranışın pekiştirilmesi ve şiddet içermeyen yöntemler öne çıkarılır.
Ulusal Biyoteknoloji Bilgi Merkezi

Bir sonucun gerçekten ceza olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Davranış bilimindeki en önemli noktalardan biri budur: Bir sonuç yalnızca “ceza vermek amacıyla” uygulanmış olduğu için teknik anlamda ceza olmaz. Aynı davranışın ilerleyen benzer durumlarda daha az görülüp görülmediğine bakılır.

Örneğin sürekli azar işiten bir çocuk davranışı azaltmak yerine daha fazla dikkat elde ettiği için davranışı artırıyorsa, azar davranış açısından cezalandırıcı işlev görmüyor olabilir. Aynı sonuç farklı kişiler veya farklı koşullar altında farklı işlevlere sahip olabilir.

Kısaca psikolojide ceza nedir?

Kısaca psikolojide ceza, bir davranışın ardından meydana gelen ve aynı davranışın gelecekte tekrar edilme olasılığını azaltan sonuçtur. Pozitif cezada bir uyaran eklenir, negatif cezada bir uyaran kaldırılır. Pozitif ve negatif kelimeleri iyi-kötü anlamına gelmez. Pekiştirme davranışı artırırken ceza davranışı azaltır. Bir uygulamanın gerçekten ceza olup olmadığı ise niyetinden değil, davranışın daha sonra nasıl değiştiğinden anlaşılır.